7. Sınıf Rasyonel Sayılar Ve Sayı Doğrusunda Gösterme-Sıralama

RASYONEL SAYILAR

 a bir tam sayı ve b sıfırdan farklı bir tam sayı olmak üzere ab şeklinde yazılabilen sayılara rasyonel sayılar denir.

 Tanımdan yola çıkarak şunlara ulaşabiliriz: Her doğal sayı ve tam sayı aynı zamanda rasyonel sayıdır. (Çünkü paydalarına 1 yazabiliriz.)

ÖRNEKLER:

 -23 ; 135 ; 1,35 ; 0,3 ; -7 ; 0 ; 9-4 sayıları birer rasyonel sayıdır.

 Sıfırdan büyük rasyonel sayılara pozitif rasyonel sayılar denir.

 Sıfırdan küçük rasyonel sayılara negatif rasyonel sayılar denir.

 Sıfırın sıfıra bölümü belirsizdir

0/0 belirsizdir ve bu ifade rasyonel sayı değildir.

 Sıfırın, sıfır hariç bir sayıya bölümü sıfırdır.

 0/2 , 0/-3 sayıları 0'a eşittir.

 Bir sayının sıfıra bölümü tanımsızdır.Bu yüzden paydaya sıfır gelmez.

7/0 , -1/0 ifadeleri tanımsızdır ve bu ifadeler rasyonel sayı değildir.

( - ) işaretinin payda, paydada veya kesir çizgisinin önünde olması sonucu değiştirmez.

 -23=2-3=-23 

RASYONEL SAYILARI SAYI DOĞRUSUNDA GÖSTERME

Rasyonel sayılar sayı doğrusunda gösterilirken önce tam sayılı kesre dönüştürülür. Sonra tam kısmı kadar ilerlenir. (Pozitifse sağa, negatifse sola doğru) Daha sonra bu tam sayı ile bir sonraki tam sayı ile arası kesrin paydası kadar parçaya bölünür ve kesrin payı kadar ilerlenir. Bu ilerleme negatif sayılarda sola doğru pozitif sayılarda sağa doğrudur. Yani 0'dan uzaklaşırız.

Yukarıdaki örneğe bakacak olursak 1 5/6 kesri 1 ile 2 arasındadır. Dolayısıyla 1 ile 2 arası 6 parçaya bölünür ve 5 parça ilerlenip sayının yeri bulunur.

 -3/4 kesrine bakacak olursak bu basit kesir olduğu için 0 ile −1 arasındadır ve bu aralık 4 parçaya bölünür. Bu parçalardan sola doğru 3 parça ilerlenir ve kesrin yeri bulunmuş olur.

 ÖRNEK: Aşağıdaki sayı doğrularında soru işareti yerine gelmesi gereken sayıları bulalım. 

İlk sayı doğrusunda sayı −1 ile −2 arasında olduğu için sayının tam kısmı −1'dir. −1 ile −2 arasını 5 parçaya bölmüş ve bize sorulan parça üçüncü. (0'ın olduğu taraftan sayıyoruz.) Buna göre sayımız -135 İkinci sayı doğrusunda sayımız 0 ile −1 arasında olduğu için basit kesirdir. 3 parçaya bölünmüş ve 1. parça olduğu için soru işareti yerine -13 gelmelidir. Üçüncü sayı doğrusunda sayımız 0 ile 1 arasında olduğu için basit kesirdir ve 4 parçadan 3.sü olduğu için 34'tür.

İlk sayı doğrusunda sayı −1 ile −2 arasında olduğu için sayının tam kısmı −1'dir. −1 ile −2 arasını 5 parçaya bölmüş ve bize sorulan parça üçüncü. (0'ın olduğu taraftan sayıyoruz.)

 Buna göre sayımız -1 3/5

 İkinci sayı doğrusunda sayımız 0 ile −1 arasında olduğu için basit kesirdir. 3 parçaya bölünmüş ve 1. parça olduğu için soru işareti yerine -13 gelmelidir.

 Üçüncü sayı doğrusunda sayımız 0 ile 1 arasında olduğu için basit kesirdir ve 4 parçadan 3.sü olduğu için 34'tür.

RASYONEL SAYILARIN ONDALIK AÇILIMI

 Rasyonel sayıları ondalık gösterimle de gösterebiliriz. Bunun için şu yöntemleri kullanabiliriz:

 1) PAYDAYI 10'UN KUVVETİ YAPMA

 Paydası 10, 100, 1000 gibi 10'un pozitif tam sayı kuvveti olan veya olabilen kesirlere "ondalık sayı" denir. Ondalık sayılar aynı zamanda rasyonel sayıdır. Rasyonel sayıları ondalık gösterimle göstermek için kesri, paydası 10, 100, 1000 gibi 10'un kuvveti olacak şekilde genişletmeliyiz.

ÖRNEK: 6/5 rasyonel sayısını ondalık gösterimle gösterelim.

Öncelikle bu kesrin paydasını 10 yapmak için 2 ile genişletelim. Paydası 10 olduğu için 12 sayısına virgülü 1 ile 2 arasına koyarız. Çünkü 10'da bir tane sıfır vardır bu yüzden virgülden sonra bir tane rakam olmalıdır. 

ÖRNEK: 720 rasyonel sayısını ondalık gösterimle gösterelim.

Bu kesri 5 ile genişletirsek paydası 100 olur. Payı 35, paydası 100 oldu. Paydası 100 olduğu için ve 100'de 2 tane sıfır olduğu için virgülden sonra 2 tane rakam olmalı. Virgülün önüne de sıfır koyarız.

 7/20=35/100=0,35

 NOT: Paydanın 10, 100 ve 1000 yapılması için önce kesir sadeleştirilebiliyorsa sadeleştirilmelidir. Ardından uygun bir sayı ile genişletilmelidir

 2) PAYI PAY DAYA BÖLEREK ONDALIK GÖSTERİME ÇEVİRME

 Bir rasyonel sayının payını paydasına bölerek ondalık gösterimle ifade edebiliriz. Şimdi bunu bir örnekle açıklayalım.

ÖRNEK: 35 rasyonel sayısını ondalık gösterimle gösterelim.

30/5= 6 işlemini yaparız. 3'ü 5'e bölerken 3'ün içinde 5 olmadığı için 3'ün yanına bir tane sıfır koyarız ve bölüm kısmına virgül koyarız. Daha sonra 30'u 5'e böler 6 buluruz.

 

ÖRNEK: 7/9 sayısını ondalık gösterimle gösterelim.

 

ONDALIK GÖSTERİMLERİ RASYONEL SAYI OLARAK YAZMA

 Ondalık sayı virgül yokmuş gibi paya yazılır. Paydadaki 1'in yanına ise sayıda virgülden sonra kaç tane rakam varsa o kadar 0 konulur.

 ÖRNEK: 1,2 sayısını rasyonel sayı olarak ifade edelim. Paya 12 yazarız. Sayıda virgülden sonra 1 tane rakam olduğu için paydaya 10 yazılır.

1,2=12/10

ÖRNEK: 3,14 sayısını rasyonel sayı olarak yazalım. Paya 314 yazarız ve paydaya 100 yazarız. En son sadeleştirme yaparız.

 3,14=314/100=15750

 DEVİRLİ ONDALIKLI SAYILAR

Bir rasyonel sayı ondalık gösterimi ile yazıldığında, ondalık kısmındaki sayılar belirli bir rakamdan sonra sonsuza kadar tekrar ediyorsa bu tür ondalık gösterimlere devirli ondalık gösterim denir. Devirli ondalık sayılarda tekrar eden rakamların üzerine devir çizgisi konularak gösterilir.

ÖRNEK: 23 sayısını ondalık gösterimle yazalım.

 Bu sayıyı ondalık gösterimle gösterirsek şunu buluruz:

 23=0,6666...=0,6¯

 Burada 6 sayısı tekrar ettiği için 6'nın üzerine çizgi koya

ÖRNEK: 2511 rasyonel sayısının ondalık gösterimini hesap makinesiyle bulalım.

 Hesap makinesinde 25'i 11'e bölersek şu sonuca ulaşırız:

 2511=2,272727272...=2,27¯

EKSTRA BİLGİ: DEVİRLİ ONDALIK SAYILARI RASYONEL SAYIYA DÖNÜŞTÜRME

Devirli ondalık sayıları rasyonel sayıya dönüştürürken (kesir haline) şu adımlar takip edilir:

 1) Virgül ve devir çizgisi dikkate alınmadan okunan sayıdan, üzerinde devir çizgisi olmayan sayı çıkarılır ve paya yazılır.

 2) Paydaya ise virgülden sonraki devreden basamak sayısı kadar 9 yazılır ve yanına devretmeyen sayı kadar sıfır yazılır.

 ÖRNEK: 1,234343434... sayısını kesir olarak yazacak olursak (devreden sayı 34 olduğu için 34'ün üzerinde devir çizgisi olur);

1,234343434... = 1,234¯ sayısında yukarıdaki kuralı uygularız.

1234-12/990=1222/990

Rasyonel Sayıları Karşılaştırma Ve Sıralama

RASYONEL SAYILARI SIRALAMA PAYDALARI EŞİT RASYONEL SAYILARI SIRALAMA

 Pozitif rasyonel sayılarda sıralama yaparken paydalar eşitlenirse, payı büyük olan büyüktür.

ÖRNEK: 32, 75,3225 rasyonel sayılarını sıralayalım.

 Bu kesirlerin paydalarını eşitleriz. Paydalar 50'de eşitlenir.

Paydaları eşitledikten sonra payı büyük olan kesir daha büyüktür.  3225<75<32

 PAYLARI EŞİT RASYONEL SAYILARI SIRALAMA

 Pozitif rasyonel sayılarda sıralama yaparken paylar eşitlenirse,paydası büyük olan küçüktür.

ÖRNEK: 16/11,4/3,8/5 rasyonel sayılarını sıralayalım.

16/7, 4/3,8/5

 Bu kesirlerin paydalarını eşitlemektense paylarını eşitlemek daha kolaydır. Paylar 16'da eşitlenir.

 16/11 , 4/3=16/12 , 8/5=16/10

Paylarını eşitledikten sonra paydası büyük olan daha küçüktür.

 4/3<16/11<8/5

 NEGATİF RASYONEL SAYILARI SIRALAMA

Negatif rasyonel sayılar sıfırdan ve pozitif rasyonel sayılardan küçüktür. Negatif rasyonel sayılar kendi aralarında sıralanırken, pozitif rasyonel sayılardaki gibi sıralama yapılır. Sonra sıralamanın tam tersi alınır.

ÖRNEK: -35 , -12 , 79 , 23 , 0 rasyonel sayılarını sıralayalım.

 Negatif sayılar 0'dan küçüktür, pozitif sayılar 0'dan büyüktür. Bu yüzden negatifleri kendi arasında, pozitifleri kendi arasında sıralayalım.

 Önce negatifleri paydalarını eşitleyerek sıralayalım:

 -3/5=-6/10 , -1/2=-5/10  bu sayılar pozitif olsaydı soldaki büyük olurdu ancak negatif oldukları için sağdaki büyüktür.

 Şimdi pozitifleri paydaları eşitleyerek sıralayalım:

 2/3=6/9 <7/9 Şimdi tüm sayıları sıralayalım: -3/5<-1/2<0<2/3<7/9

NOT: Rasyonel sayıları sıralarken sayı doğrusuna da kullanabiliriz. Sağdan kalanlar hep büyük olur, solda kalanlar hep küçük olur.